Tickets

Wie is Jan van Eyck?

Over het leven van Jan van Eyck is bijzonder weinig geweten. Van Eyck wordt rond 1390 geboren. Hij heeft een oudere broer, Hubert, en een jongere broer en zus, Lambert en Margareta. Allen zijn ze schilders, afkomstig uit het Maasland, mogelijk uit de stad Maaseik in het toenmalige prinsbisdom Luik. Welke opleiding hij krijgt of welk karakter hij heeft, is niet bekend. Hoe hij eruitziet evenmin, maar men neemt aan dat ‘Portret van een man’ (1433, National Gallery, Londen) een zelfportret is.

Na een verblijf in Rijsel vestigt Jan zich in 1432 in Brugge en trouwt vermoedelijk in 1432 of 1433 met Margareta van Eyck. Het portret dat hij van haar schildert (1439, Groeningemuseum, Brugge) is het eerste gekende portret van een schildersvrouw. Dichter bij de persoon Jan van Eyck en zijn intieme sfeer kan men niet meer komen. Jans handschrift is gekend via de notities in Maaslands dialect op de tekening van vermoedelijk kardinaal Niccoló Albergati (Staatliche Kunstsammlungen, Kupferstich-Kabinett, Dresden). In 1434 wordt Jans eerste kind gedoopt in de Sint-Donaaskerk in Brugge.

Op 9 juli 1441 sterft Jan van Eyck. In het voorjaar van 1442 zet zijn broer Lambert het stoffelijk overschot van zijn broer bij in de vandaag verdwenen Sint-Donaaskerk in Brugge. Meer dan een schets van zijn grafplaat is niet overgeleverd. Jans dochter Livina treedt in 1449 of 1450 in het Sint-Agnesklooster in Maaseik in. Rond die tijd verkoopt Margareta van Eyck het huis in Brugge en houdt het schildersatelier op te bestaan.

Hofschilder en diplomatieke reiziger

Jan van Eyck beweegt zich zijn hele leven in de hoogste kringen. Hij wordt zeer gewaardeerd en wordt daar goed voor betaald. Pas vanaf 1422 krijgen we hem in beeld wanneer hij werkt in het Binnenhof in Den Haag als hofschilder van graaf Jan van Beieren-Straubing (1374-1425). Na de dood van zijn broodheer in 1425 trekt Van Eyck naar de Zuidelijke Nederlanden. Vanaf 19 mei wordt hij aangesteld als hofschilder van de Bourgondische hertog Filips de Goede (1396-1467). Hij bekleedt de titel van ‘varlet de chambre’ of kamerdienaar en moet te allen tijde beschikbaar zijn.

Jan van Eyck, Portret van Baudouin de Lannoy, ca. 1435
Gemäldegalerie der Staatliche Museen zu Berlin – Preussischer Kulturbesitz, Berlijn
© KIK-IRPA, Brussel

Van Eyck maakt verschillende diplomatieke dienstreizen, met soms verafgelegen bestemmingen waarvan de locatie geheim is. Architecturale details in mogelijk vroege werken van Van Eyck doen vermoeden dat de schilder Jeruzalem bezoekt. Eind 1428 trekt Van Eyck met een Bourgondische delegatie naar Portugal. Voor het aanstaande huwelijk tussen Filips de Goede en Isabella van Portugal schildert hij ter plaatse twee portretten van de bruid. Van Eyck gaat tijdens die campagne mogelijk op bedevaart naar Santiago de Compostela; ontmoet koning Manuel II van Castilië en Mohammed, koning van Granada.

Als ich can

Jan van Eyck is een persoonlijkheid en signeert zijn werken, wat in die tijd zeer weinig voorkomt. In het ‘Arnolfini Dubbelportret’ (1434, National Gallery, Londen) plaatst hij op de geschilderde muur ‘Jan van Eyck fuit hic’ (‘Jan van Eyck was hier’). Op de lijst van enkele werken schildert hij ook zijn persoonlijk devies ‘Als ich can’ (‘Zo goed als ik kan’). Dit getuigt van een voor die tijd opmerkelijke graad van zelfbewustzijn voor een kunstenaar.

Jan van Eyck, Madonna bij de fontein, 1439 (detail)
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen
© www.lukasweb.be - Art in Flanders vzw. Foto Hugo Maertens

De Aanbidding van het Lam Gods

Volgens het kwatrijn, het opschrift op de lijsten van de buitenluiken van ‘De Aanbidding van het Lam Gods’, geeft de patriciër Joos Vijd de opdracht voor het werk aan Hubert van Eyck, de oudere broer van Jan. Na de dood van Hubert in 1426 neemt Jan met de hulp van assistenten het werk over.

Op 6 mei 1432 wordt het veelluik ingehuldigd in de kapel van het echtpaar Vijd-Borluut in de Sint-Janskerk (nu Sint-Baafskathedraal) in Gent. ‘De Aanbidding van het Lam Gods’ is het grootste en belangrijkste werk dat van de Gebroeders Van Eyck is overgeleverd. De impact van het veelluik op de Westerse schilderkunst is gigantisch. Alle spectaculaire verworvenheden van Van Eycks optische revolutie hebben zich gekristalliseerd in dit vroege meesterwerk.